Homilie van Jan Peters S.J. bij de herdenking van Christiaan van Nispen S.J. in de Krijtberg, Amsterdam, Juni 2016

“Wat ik het meest bewonder in de islam is de diepe godsbeleving. De moslim beseft dat God aanwezig is in alle details van zijn leven; God is alles in zijn leven. Het tweede dat mij frappeert is de barmhartigheid, die direct aan de naam van God wordt verbonden: “God die barmhartig is en goed”.

Een tekst van Christiaan uit een Egyptisch interview in 2009.

Deze tekst staat in de brochure ter voorbereiding op de eerste Cairo-bijeenkomst die eind oktober 2010 in Egypte werd gehouden. Het onderwerp was: “Schoonheid, ruimte voor culturele dialoog”. Deze bijeenkomst was geïnspireerd door de massale Rimini-bijeenkomsten in Italië, die daar al 30 jaar bestaan. Volgens Emilia Guarnieri, de voorzitster van de Rimini-bijeenkomsten, ligt een diep verlangen naar vrede en eenheid aan de basis ervan: “Elkaar leren kennen leidt tot vriendschap en die brengt ons dichter bij elkaar. Het is een katholieke geloofsovertuiging, dat de ander, die we zien als verschillend van onszelf, ons iets nieuws kan brengen, een nieuw gevoel voor de werkelijkheid.”

Bij de openingszitting in Kaïro werd Christiaan – die er niet meer bij kon zijn - plechtig geëerd. In de uitnodiging voor deze ontmoeting wordt hij omschreven als “de persoonlijkheid van het jaar”. De belangrijkste Egyptische krant “Al-Ahram” neemt dit over en beschrijft Christiaan als de spil in het proces van interculturele en interreligieuze dialoog in Egypte.

Tijdens de bijeenkomst werd Christiaans rol gememoreerd door de oud-decaan van de faculteit religiewetenschappen aan de beroemde al-Azhar universiteit, prof. Abdel-Moaty Bayoumi. Hij vertelt, hoe hij jarenlang met Christiaan heeft gesproken over islamitische en christelijke theologie, en hoe Christiaan dan bijna dagelijks op zijn fiets door Cairo naar hem toekwam.

Een paar citaten uit zijn lofrede op Christiaan, die hij een groot specialist op het gebied van de islamitische theologie noemt en de belichaming van de islam-christelijke dialoog.

“Toen Christiaan in 1962 in Egypte arriveerde, was de toenmalige directeur van de al-Azhar universiteit, Sjeik Ragab, de eerste om zijn deur voor Christiaan open te zetten. Christiaan kent de islam en deelt zijn leven met moslims”. – en - “Op het Grote (islamitische) Feest vroeg hij me eens of hij zich bij ons kon aansluiten bij ons gebed in de moskee; hij zocht en vond er een persoonlijke geestelijke ervaring”.

Dit klinkt ook door in het citaat van Christiaan zelf, waarmee ik ben begonnen. Hij voegt daaraan nog toe: “Ik kan er echt bedroefd van worden, wanneer ik zie dat het beeld dat sommige van de islam hebben tot discriminatie van de “andersdenkende” medemens leidt of wanneer de godsdienst wordt misbruikt om geweld te rechtvaardigen.

Zeggen dat de godsdiensten een bron van tweedracht vormen is een aperte contradictie; godsdienst is een manier om je geloof te leven, en geloof betekent je hart openen voor God en daarom ook voor elke andere mens. Persoonlijk beleef ik mijn christelijk geloof nooit als iets dat me tegenover mijn medemensen plaatst. De combinatie “intolerante gelovigen” is volgens mij te vergelijken met die van “vierkante cirkel”. Men kan gelovig zijn of men kan intolerant zijn, maar nooit beide tegelijk. Intolerant gedrag is strijdig met het geloof.”

Christiaan in de islamologische traditie.

Christiaan heeft zijn opleiding gehad binnen de Franse theologische en islamologische traditie, uiteindelijk bekroond door zijn meer dan lijvige proefschrift over de Egyptische exegese van de Koran aan de Parijse Sorbonne.

Hij staat in de traditie van grote islamologen uit die traditie: de dominicaan Georges Anawati die Christiaan beschouwde als zijn directe leermeester (in 1994 op bijna negentig jarige leeftijd overleden), de Iraakse jezuïet Paul Nwyia, en zijn twee grote Franse voorgangers Louis Gardet en Louis Massignon (1883-1962).

Er waren twee duidelijk verschillende tradities in de islamologie:

· De Angelsaksische, die sterk analytisch was, teksten bestuderend, zoekend naar bronnen en

· De Franse die zich richtte op de breedte van het begrip van de tekst en deze ook graag zag in een relatie tot de christelijke traditie. Waar de Angelsaksische islamologen vaak afstand bewaarden tot het onderwerp van hun studie en tot moslims, was dit contact voor de Franse islamologen van groot belang. De echte diepe geloofs-dialoog vindt hier een belangrijke oorsprong.

Christiaan stond met beide benen – en met hart en ziel – in deze Franse traditie.

Dat bracht ook mee dat hij niet een veelheid van gedetailleerde, analytische artikelen heeft gepubliceerd. In die Franse traditie heeft hij zich vooral toegelegd op het onderwijs en op de praktijk van de dialoog.

Op zijn beurt was hij weer de leermeester van mensen die zijn idealen hebben overgenomen.

Kort geleden is de Nederlandse vertaling uitgekomen van een boek van en over de Italiaanse jezuïet Paolo Dall’Oglio (“Uit liefde voor de Islam”). Paolo heeft zijn leven gewijd aan deze dialoog en daarvoor een kloostergemeenschap opgericht in een oud vervallen klooster in de Syrische woestijn. In 2013 werd hij waarschijnlijk gekidnapt bij een van zijn bemiddelingspogingen in de Syrische burgeroorlog.

In dit boek (p.100) zegt hij over Christiaan: “In zijn werk, Chrétiens et Musulmans, frères devant Dieu, stelt mijn meester, model en confrater-jezuïet Christiaan van Nispen voor elkaar te ontmoeten in het geloof in God door het gebed, want – zegt Christiaan - ‘het is God zelf die ons samenbrengt en die ons elkaar doet ontmoeten”.

Voor Christiaan lag het centrum van de ontmoeting met moslims op het terrein van de spiritualiteit; daar raken de christelijke en de islamitische traditie elkaar, zijn ze elkaar nabij.