N.B. Onderstaand bestand is eigendom van de auteur. Het is bestemd voor SJ en oud-SJ.

Niets hiervan mag aan derden doorgegeven worden of elders gepubliceerd worden.

Paus Franciscus : Een nieuwe wind waait door de Kerk

1. Een andere stijl

Vanaf zijn verschijning op het balkon van de Sint-Pieters basiliek de avond van zijn verkiezing als paus werd de hele wereld geconfronteerd met een totaal onuitgegeven stijl. Buona sera – Goede avond! Zijn eenvoud, zijn nederigheid verbaasden iedereen. Hij kreeg de duizenden mensen op het Sint-Pietersplein tot stilte, en hij bracht ze tot gebed. Hij vroeg ook uitdrukkelijk voor hem te bidden – wat hij ook nu nog blijft herhalen. Hij stelde zich voor als de nieuwe bisschop van Rome – ook dit blijft hij herhalen. Een ongeziene oecumenische opening, die door de andere christelijke kerken met vreugde werd onthaald.

De paus stelt tekenen: hij kiest de naam Franciscus – een heel programma: de kerk herstellen in armoede en deemoed; hij wil een arme kerk, een kerk voor de armen. Hij blijft wonen in de Casa Santa Marta. Hij vereenvoudigt de liturgie, onmiddellijk vanaf de mis van zijn aanstelling. Hij kleedt zich eenvoudig (althans veel eenvoudiger dan zijn voorgangers…). Hij viert Witte Donderdag in een jeugdgevangenis en wast de voeten van 12 jongeren, waarvan twee vrouwen, één is zelfs moslim. Hij bezoekt de vluchtelingen in Lampedusa. Op het Sint-Pietersplein bij de audiënties, is hij als een vis in het water, kust kleine kinderen, omarmt zieken en gehandicapten, enz. enz. Geen dure rode schoenen, een meer eenvoudige auto, hij draagt nog altijd de zwarte broek en schoenen van toen hij in Buenos Aires aartsbisschop was. Paus Franciscus gaat niet langer op vakantie in het pauselijk paleis in Castel Gandolfo, zoals zijn voorgangers deden. Op het grote concert in het Vaticaan naar aanleiding van het ‘Jaar van het geloof’ bleef de grote witte pauselijk stoel leeg. Hij had belangrijkere dingen te doen, zei hij achteraf. Voor de jaarlijkse retraite van de paus met de kardinalen en bisschoppen van het Vaticaan in maart jongstleden, stond de paus erop dat ze niet op het Vaticaan zou plaats vinden maar in een bezinningscentrum in Arriccia op 25 km van Rome. Ze hadden een bus gehuurd om er naartoe te gaan !

De paus spreekt een nieuwe taal: Hij zegt “goeie morgen” bij het begin van een audiëntie, en “smakelijk eten” op het einde van het Angelus-gebed. In zijn vele homilieën gebruikt hij gewone beelden en woorden, zoals: “Heb geen schrik van tederheid”, of “de herder moet de geur van zijn kudde hebben”, of nog “de apostel Petrus had geen bankrekening”. Nog twee voorbeelden: “ de Kerk moet niet teveel met zichzelf bezig zijn, ze moet naar de mensen gaan”; “ de Kerk heeft verandering nodig en wie daar tegen is, is tegen de heilige Geest, want die werkt altijd vooruit, nooit achteruit”. “Het religieus leven is geen fles gedistilleerd water waar alle leven uit is!” Regelmatig herhaalt hij dezelfde gedachten over tederheid, barmhartigheid en vergeving, over naar de periferie gaan. Met dat laatste beeld bedoelt paus Franciscus allereerst dat wij een intellectuele verplaatsing nodig hebben. We moeten uit de cirkel treden van waaruit wij het centrum zijn – ongenaakbaar. Willen we de wereld echt begrijpen, dan moeten we ons buiten dit denkcentrum begeven. Voor paus Franciscus betekent dit ook meteen dat we ons letterlijk moeten verplaatsen, precies om onze wereld te begrijpen. Indien we niet in staat zijn de wereld te bekijken vanuit een ander standpunt dan het onze, dan is het risico groot dat we abstracte ideologen worden of fundamentalisten. Het was zijn ervaring in Buenos Aires: regelmatig bezocht hij de arme buurten van de grootstad, en dat heeft zijn zienswijze als bisschop veranderd. Soms heeft de paus ook harde woorden, met name over de Romeinse Curie en haar hofhouding vol intriges. Of nog recentelijk, einde maart, in zijn homilie tijdens de mis voor de Italiaanse parlementariërs. Ook dit was men in Rome al lang niet meer gewoon. Eindelijk iemand die een kat een kat durft noemen.

De paus spreekt mensentaal, hij is mensen nabij. Dat is de reden waarom er, nu al meer dan één jaar, elke woensdag op de algemene audiëntie vijf tot zeven maal meer volk komt dan vroeger het geval was. De grote audiëntiezaal Paulus VI voor 7000 mensen is veel te klein geworden, en al de algemene audiënties hebben nu plaats op het Sint-Pietersplein met als gemiddelde 50.000 tot 70.000 ‘pelgrims’.

2. Enkele belangrijke beslissingen

2.1 De beslissing van paus Franciscus om niet in het pauselijk paleis te gaan wonen, maar te blijven in het huis Santa Marta binnen het Vaticaan, is een uiterst belangrijke beslissing geweest. Natuurlijk ligt dit in de lijn van meer soberheid, maar dat was niet de hoofdreden. Paus Franciscus wilde niet naar het pauselijk paleis waar hij zou worden omringd door een hele hofhouding die hem zou vertellen wat hij mocht doen, wat hij niet mocht doen, wat hij mocht weten en wat niet, enz. De paus wilde een zekere autonomie bewaren én hij wilde ook dagelijks met meer gewone mensen eucharistie vieren en maaltijd nemen. Dat is hem in de Curie niet in dank afgenomen. Meteen waren ze hun greep op de nieuwe paus kwijt.

2.2 Precies één maand na zijn verkiezing benoemde paus Franciscus acht kardinalen tot zijn kroonraad. Ook dit sloeg in als een bom. Acht kardinalen die de wereldkerk vertegenwoordigen. En daar is slecht één Italiaan bij. Ook dit was in Vaticaanse kringen ongezien. Die acht kardinalen moeten de paus helpen bij de hervorming van de Curie.

2.3 De Bank van het Vaticaan. Paus Benedictus was al begonnen met de hervorming van het IOR. Paus Franciscus heeft dit dossier naar zich toegetrokken en de ene beslissing na de andere genomen. De structuren zijn vereenvoudigd en er wordt werk gemaakt van een volledige transparantie, en dit in samenwerking met Italiaanse en buitenlandse officiële instanties. Wie meedeed aan de corruptie (die Italiaanse ziekte) is verwijderd, één Monsignore is nog altijd in de gevangenis… Ondertussen zijn de verschillende verantwoordelijken in de diverse afdelingen al vervangen. Onlangs nog heeft paus Franciscus een soort Ministerie voor Economie opgericht onder de leiding van acht geestelijken en acht leken. Al is de bank van het Vaticaan niet onmiddellijk een onderdeel van de Curie van het Vaticaan, toch kan de hervorming van de bank van het Vaticaan gezien worden als een onderdeel van de hervorming van de Curie die de paus heeft aangekondigd.

2.4 Benoemingen: Is de benoemingspolitiek van het Vaticaan in verband met de bisschopsbenoeming veranderd sinds paus Franciscus, althans officieel, de benoemingen doet ? De kardinaal verantwoordelijk voor de bisschopsbenoemingen, de Canadees Marc Ouellet, bekend als zeer conservatief, is door de paus in zijn functie bevestigd. Af en toe is het duidelijk dat de paus iemand tot bisschop benoemt die aandacht heeft voor de armen en de periferie. Elke week benoemt de paus een aantal bisschoppen. Of hij al die dossiers uit de vijf continenten persoonlijk naar waarde kan inschatten is natuurlijk de vraag.

Met de regelmaat van een klok zegt paus Franciscus dat de vrouw in de Kerk meer verantwoordelijkheid moet krijgen in beleidsfuncties, met name in de Curie. Maar we wachten nog op een duidelijk signaal op dat vlak.

3. Vier grote beleidslijnen

Het is overduidelijk dat het beleid dat paus Franciscus voert, geïnspireerd is door de Congregaties van het pre-Conclaaf. Verschillende kardinalen hadden aangedrongen op grondige hervormingen, na de Vatileaks en andere schandalen, zoals het misbruik van kinderen door geestelijken. De nieuwe paus heeft er geen gras over laten groeien.

3.1 Een geloofwaardige Kerk: daar wil paus Franciscus werk van maken, en dat doet hij onder meer door zelf het voorbeeld te geven. Zijn keuze voor een sobere levensstijl maakt zijn woorden geloofwaardig. Hij leeft vóór, wat hij in zijn homilieën zegt. Of de Kerk – en dat zijn wij allen – hem daarin volgt, is maar de vraag. Wel is duidelijk dat de gespecialiseerde huizen die bisschoppen en kardinalen kleden in Rome minder en minder te doen hebben. Minder goud, meer zilver. De Kerk is nog niet echt een arme Kerk, een Kerk voor de armen. Daar zal één pontificaat wellicht niet voor volstaan. Bij het beschrijven van de verschillende beleidslijnen moet erop gewezen worden dat er een onderling verband bestaat tussen de verschillende beleidslijnen. De ene kan de andere versterken.

3.2 De hervorming van de Romeinse Curie. Paus Franciscus is begonnen met een grondige voorbereiding van die hervorming. Want hij wil niet dat het bij een facelift zou blijven. En dus wil hij niet overhaast te werk gaan. Zijn kroonraad van acht kardinalen uit de wereldkerk moeten hem bij dit belangrijke werk helpen. De laatste maanden heeft hij verschillende van die acht kardinalen benoemd in diverse ‘ministeries’ (Dicasteries) van de Curie, zodat hij ook beter van binnenuit geïnformeerd geraakt, zonder nochtans het aantal Italianen te vermenigvuldigen zoals gebruikelijk was. Het is duidelijk dat de paus verschillende diensten van de Romeinse Curie wil decentraliseren. Dat zegt hij heel duidelijk in zijn interview in de Civilità Cattolica, maar ook in zijn Exhortatie Evangelii Gaudium. Waarom zou een probleem dat lokaal ontstaan is, in Rome beter behandeld worden dan daar waar het zijn oorsprong heeft ?

3.3 Collegialiteit in de Kerk. Dit is ongetwijfeld één van de pijlers van het beleid van paus Franciscus. Hij wil meer verantwoordelijkheid geven aan de lokale kerken. Een goed voorbeeld daarvan zijn de komende synodes over het gezin. De synode van oktober 2014 zal een buitengewone synode zijn. Dit wil zeggen, een synode samengesteld door de voorzitters van de bisschoppenconferenties uit de hele wereld. Om die synode voor te bereiden heeft de paus een vragenlijst rondgestuurd die de plaatselijke kerken moet helpen om de inhoud van de synode zo breed mogelijk, aan de basis, te bespreken. Bovendien heeft de paus tijdens het laatste Consistorie met alle kardinalen uit de wereld twee maand geleden het onderwerp van de synode te sprake gebracht. Om dat gesprek met alle kardinalen in te leiden had de paus kardinaal Kasper gevraagd, die een vrij pittige toespraak hield, heel open en in de lijn van paus Franciscus. De meningen van de kardinalen waren uiteraard verdeeld, wat niet ongewoon is als je open wil zijn. De paus wil duidelijk op alle niveau’s in de Kerk de inhoud van de synode over het gezin bespreekbaar maken. Tot zover de voorbereiding van de buitengewone bisschoppensynode van oktober 2014. In oktober 2015 volgt dan over hetzelfde thema een gewone bisschoppensynode. De resultaten van de buitengewone synode zullen dienen als voorbereidend werk voor de gewone synode van volgend jaar, een synode waar elke bisschoppenconferentie is vertegenwoordigd, maar niet noodzakelijk door de voorzitter van de bisschoppenconferentie. Ter voorbereiding van die synode zal de paus zijn kroonraad samenroepen, en dat zal hij ook doen na de synode om het resultaat te bespreken en eventuele beslissingen te treffen. Zo brengt paus Franciscus de collegialiteit, gevraagd door het tweede Vaticaans Concilie 50 jaar geleden, tot realiteit. Op 8 april jongstleden heeft de paus een brief geschreven aan kardinaal Baldisieri, voorzitter van de buitengewone bisschoppensynode, waarin hij oproept tot een grote synodale collegialiteit.

3.4 Oecumenisme. Het is een duidelijke wens van paus Franciscus stappen te zetten naar meer eenheid tussen de christelijke kerken. Hij heeft zich nog nooit ‘paus van de katholieke Kerk’ genoemd, maar steeds ‘bisschop van Rome’. De leiders van de andere christelijke kerken hebben dit signaal goed begrepen en zien hierin een kans om dichter naar elkaar toe te groeien. Velen van hen hebben ondertussen al een bezoek gebracht aan de bisschop van Rome. Deze ontmoetingen worden steeds beschreven als bijzonder hartelijk. De paus zou op pastoraal en menselijk vlak stappen willen zetten, terwijl de theologen er nog niet klaar voor zijn. En dit brengt ons tot een volgend punt.

4. Problemen – Vragen

4.1 Een probleem is ongetwijfeld dat datgene wat de meeste mensen waarderen bij paus Franciscus, namelijk zijn gewone mensentaal, vaak een doorn is in de ogen van sommige theologen. De paus gebruikt een pastorale taal. Hij kent de problemen die vele christenen hebben met de wetten van de Kerk in verband met echtscheiding, verbod om sacramenten te ontvangen, hertrouwde echtparen, homoseksuelen, anticonceptie, enz. Hij vindt dat de Kerk haar politiek daaromtrent moet herzien. En zo kwam hij in aanvaring met kardinaal Müller, prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer, die na een dergelijke uitspraak van de paus, twee volle bladzijden in de Osservatore Romano volschreef om de juiste leer van de Kerk uit te leggen en te verdedigen. Paus Franciscus wil niet aan de onverbreekbaarheid van het huwelijk raken, maar vindt wel dat bepaalde kerkelijke disciplinaire wetten, zoals het verbod om sacramenten toe te dienen aan echtgescheidenen, moeten kunnen veranderen. Dat brengt ons tot een volgend belangrijk punt.

4.2 Naast het enthousiasme van vele gewone gelovigen is er ook duidelijk oppositie. Niet iedereen is gelukkig met de wijze van optreden en spreken van paus Franciscus. Je kunt twee groepen onderscheiden in die oppositie. Er zijn de eerder traditionele, conservatieve theologen die vinden dat de paus een loopje neemt met de theologie; maar ze zullen dit nooit publiek zeggen. Die houding is aanwezig in sommige pauselijke universiteiten, maar ook in de Romeinse Curie. Uit respect voor de paus, maar ook uit een zeker respect voor het enthousiasme van zovele gelovigen, zwijgen ze in publiek, maar onderling zijn ze voor elkaar een soort klaagmuur.

De tweede groep, die vindt dat wat deze paus zegt en doet, niet kan, zijn meestal zeer conservatieve groepen in de Kerk. Het zijn dezelfde die het helemaal oneens waren met het ontslag van paus Benedictus XVI. Christus kwam ook niet van het kruis, zei de aartsbisschop van Krakau. En hij was niet de enige bisschop die zo dacht. Ze vonden dit ontslag een aanslag op het “sacrale” van het pausambt. En nu paus Franciscus de liturgie sterk versobert, gaat hun kritiek in dezelfde richting: het sacrale wordt tenietgedaan. Door het sacrale zo aan te tasten, maakt hij de Kerk kapot. Ook hier is de oppositie vooral ondergronds en in kleine kringen van gelijkgezinden. Af en toe verschijnt er wel een artikel, maar momenteel gaat het niet verder. Veel zal afhangen van mogelijke beslissingen die de paus zal nemen op gebied van geloof en moraal.

4.3 Velen vragen zich af of de paus beslissingen zal nemen op het gebied van de geloofsleer of van de christelijke moraal. We moeten niet vergeten dat de paus uit Latijns-Amerika komt waar het volkskatholicisme bloeiend is. Hij is daar ook zelf in opgegroeid. Ik geloof niet dat de paus aan de katholieke geloofsleer zal raken. Dat lijkt me trouwens heel moeilijk. Op het gebied van de katholieke moraal liggen de zaken enigszins anders. Het is, althans in theorie, gemakkelijker kerkelijke wetten die vooral disciplinair zijn, te veranderen. Natuurlijk zal ook op dat vlak veel tegenstand komen uit verschillende delen van de wereld. West-Europa is niet langer het centrum van de wereldkerk. Ook de tijd van de hegemonie van de Europese en Noord-Amerikaanse theologie is voorbij. Maar wat het worden zal kan vandaag niemand zeggen.

5. Paus Franciscus en de Jezuïeten

“Toen Jorge Bergoglio tot paus werd gekozen, moet u als jezuïet blij en fier geweest zijn!” Hoe velen hebben me dat niet gezegd! Mijn antwoord was eerder gereserveerd. We wisten als jezuïeten dat Bergoglio een harde provinciaal was geweest. Mijn antwoord was: “Wait and see”. We zullen zien. “Nu dat we zien hoe hij zich als paus profileert, wat hij zegt en doet, zijn wij, jezuïeten, wel fier!” was mijn antwoord enkele maanden later.

5.1 Paus Franciscus en pater Generaal. Vanaf het begin is de verstandhouding tussen de twee jezuïeten niet alleen uitstekend, maar ook heel hartelijk. De dag na zijn verkiezing had de paus pater Generaal ontboden. Na een persoonlijke vriend te hebben ontvangen, ontving de paus pater Generaal. De foto met de broederlijke omarming van beide jezuïeten is een geliefkoosde foto bij menig jezuïet. Die broederlijke omarming heeft zich sindsdien al dikwijls herhaald. Paus Franciscus wist natuurlijk dat bij de keuze van een nieuwe paus de Generaal van de jezuïeten de bijzondere band tussen de Sociëteit en de paus moest gaan hernieuwen. Het werd veel meer dan een formele ontmoeting.

5.2 Interview in de Civiltà Cattolica. Enkele maanden na zijn verkiezing aanvaardde paus Franciscus een interview te geven aan Antonio Spadaro, jezuïet, hoofdredacteur van de Civiltà Cattolica, het tijdschrift van de Italiaanse jezuïeten, zowat het officieuse tijdschrift van het Vaticaan. In dit openhartig interview ging de paus ook in op zijn periode als provinciaal van de Argentijnse jezuïeten. Hij was een harde provinciaal, streng maar rechtvaardig. Hij nam zélf de beslissingen zonder veel te luisteren naar zijn raadgevers. Toen hij later bisschop en aartsbisschop werd, heeft het contact met de armen in de periferie hem grondig veranderd. Hij was in dat interview ook uitvoerig over zijn grote cultuur, iets waar hij niet graag mee uitpakt.

5.3 Twee jezuïeten heilig verklaard door paus Franciscus, Pierre Favre en José de Anchieta. Eind november 2013 werd Pierre Favre heilig verklaard en begin april 2014 José de Anchieta. Pierre Favre behoorde tot de eerste groep jezuïeten; in Parijs had Ignatius de kamer gedeeld met Pierre Favre en Franciscus Xaverius. José de Anchieta was de eerste jezuïet missionaris in Brazilië. Zijn naam wordt verbonden aan de stichting van de stad Sao Paulo. Beide waren allang zalig. Het zijn twee equipolente heiligverklaringen. Dit betekent dat de paus ze heilig heeft verklaard zonder dat er een mirakel was op hun naam, wat in de regelgeving voor heiligverklaringen voorzien is.

5.4 Paus Franciscus viert met zijn medebroeders. Op het feest van Ignatius, 31 juli 2013, ging de paus voor in een eucharistieviering voor medebroeders uit Rome in de Gesù kerk. Dat herhaalde hij in januari van dit jaar ter gelegenheid van de heiligverklaring van Pierre Favre, en heel recentelijk op 24 april in de Sant’Ignazio kerk naar aanleiding van de heiligverklaring van José de Anchieta. Bij dit soort vieringen voor jezuïeten onderhoudt de paus zich kort met elke concelebrant afzonderlijk – en het zijn er velen.

5.5 Andere officiële contacten met jezuïeten. De paus bezocht de Jesuit Refugee Service aan de via Astalli in Rome, hij ontving de ploeg jezuïeten die aan de pauselijke sterrenwacht in Castel Gandolfo werkzaam zijn. Op 10 april jongstleden ontving de paus de drie pauselijke universitaire instellingen in Rome in de zaal Paulus VI in het Vaticaan: de pauselijke Gregoriaanse universiteit, het pauselijk Bijbelinstituut en het pauselijk Instituut Oriëntale; die drie universitaire instellingen zijn door de pausen door de eeuwen heen aan de Sociëteit van Jezus toevertrouwd. Alle professoren en docenten, alle studenten en alle personeelsleden, plus vrienden en weldoeners waren uitgenodigd. We waren met ongeveer 5000.

Wij, jezuïeten in Rome, zijn zeer gevoelig aan deze blijken van waardering door paus Franciscus, maar... Enerzijds zijn we blij en fier met deze erkenning, anderzijds vrezen we dat die blijken van waardering anderen in Rome jaloers zouden kunnen maken. Dus, liever niet teveel !

Tot slot, stel ik de vraag: Is paus Franciscus een kerkhervormer? Hij wil zeker een aantal zaken in de Kerk hervormen en hij is ermee begonnen, maar hij is ervan overtuigd dat een kerkhervorming maar zal slagen in de mate dat er een innerlijke hervorming plaatsvindt in het hart van de mensen. Dat was ook de weg die Ignatius en de eerste jezuïeten zijn gegaan, de weg van de Geestelijke Oefeningen.

In Rome wordt nu gezegd: de paus draagt de naam van Franciscus, hij draagt het witte kleed van de Dominicanen, maar hij voert het beleid van een jezuïet !